دشت مغان و جاده های مرگبارش . راهها و جاده ها در هر منطقه و در هر کشوری بمنزله شریان و شاهرگ حیاتی آن به حساب مي‌آيد. وجود راه‌ها باعث پويايي و تحرك هر منطقه مي‌شود و اين تحرك به نو به خود باعث توسعه و بهبود اقتصادي مي‌شود و با توجه به روند توسعه روز افزون كشور‌ها، اهميت راه‌ها روز به روز زياد شده و بر ميزان ترافيك آن ها نيز افزوده مي شود. اهمیت راهها و شبکه ارتباطی و مواصلاتی در هر منطقه یا کشور از جمله مباحثی است که نمی توان از نقش آن در فرایند توسعه صرف نظر کرد.  

در جهان امروز يكي از اركان مهم توسعه اقتصادي، راه‌ها با بازدهي مناسب هستند و در سال‌هاي اخير مديريت نگهداري را‌ه‌ها به يك حرفه تخصصي تبديل شده است. دشت مغان به لحاظ انزوای جغرافیایی و قرار گرفتن در نقطه صفرمرزی و مظلومیت تاریخی اش سالهای متمادی در تاریخ پرفراز و نشیب خود محروم از این امر مهم بوده است.زمانی که در سال 1344 طرح احداث سد میل مغان به اجرا در آمد کمتر کسی انتظار چنین توسعه پیش رونده ای را در منطقه پیش بینی‌می کرد.اما این جلگه با همت مردان و زنان پر تلاش و رنجدیده اش تبدیل به نگین سبز آذربایجان ایران گردید.توسعه اقتصادی و ایجاد یکی از بزرگترین شرکتهای کشت و صنعت و دامپروری جهان در دشت مغان در وسعتی به مساحت 63 هزار هکتار ضرورت ایجاد جاده ای مناسب و راهگشا را در منطقه دشت مغان بوجود آورد. شهر پارساآباد (پارس آباد) که خود محصول این فرایند توسعه اقتصادي است تا پیش از احداث جاده کنار گذر رود ارس بوسیله یک رشته راه اصلی به شهر گرمی و از طریق این شهر به اردبیل وصل می شد.اما ایجاد شرکت کشت و صنعت و دامپروری مغان در دو سوم از وسعت دشت مغان و در مسیر جاده مشکین شهر و نیاز منطقه و بخصوص شرکت به جاده مواصلاتی باعث شد تا طرح ایجاد جاده پارس آباد- اردبیل سرعت بیشتری به خود بگیرد و این جاده پس از سالها انتظار به بهره برداری رسید. 

تا همین یک دهه و نیم پیش این جاده در کنار جاده مواصلاتی پارس آباد- بیله سوار و گرمی نیاز ارتباطی و جاده ای مردم منطقه را بدون هيچ مشكلي بر آورده می ساخت.اين راهها برای مردمی که به جز ایل راه (کوچ رو) راه دیگری را در منطقه ندیده بودند به مثابه جاده خوشبختی برای آنان به شمار می‌رفت.اما گذشت زمان این جاده ها را به قتلگاه همين مردم زحمتكش این ديار تبدیل کرده است . افزايش جمعيت منطقه ،عدم توسعه راههاي ارتباطي و افزايش روز افزون و وحشتناك خودرو در خانوار‌هاي دشت مغاني و از سوي ديگر افزايش كاميون‌هاي باري و ترانزيت و خطوط تاكسيراني بين شهري، كار را براي رانندگي در جاده‌هاي مغان سخت كرده است. مروری بر تصادفات و تلفات انسانی جاده ای یک دهه اخیر واقعیت‌های تلخ تری را نمایان می سازد.اين در حالي است ضايعه از دست رفتن جان انسانها محاسبه نشده است .ضايعه‌اي كه با هيچ چيز و به هيچ نحوي قابل جبران نيست بخصوص با توجه به قبيله‌اي و عشيره‌اي بودن خانواده‌هاي مغاني مرگ يك نفر مشكلات روحي و رواني بسياري را براي خانواده‌ها و اقوام آنان بوجود مي‌آورد. 

آمار تصادفات و تلفات جاده ای در مقیاس کشوری این نگرانی را بیشتر می‌سازد.ایران با داشتن یکصدم جمعیت جهان ،یک چهلم تصادفات دنیا را داراست. از سال 1365 سالانه 10 تا 15 درصد به حوادث جاده ای افزوده شده است و ایران در سال 1385 با بیش از 27هزار کشته ناشی از تصادفات جاده ای صدرنشین کشور های جهان است.در حالی که در سایر کشور ها به ازای هر 10 هزار خودرو سالیانه بین 6-5 مورد مرگ اتفاق می افتد، این رقم در کشور ما به 35 مورد برای هر 10 هزار خودرو می رسد. بطور کلی در ایران 90 درصد سفرها از طریق جاده انجام می شود. با توجه به نبود خط آهن ریلی در دشت مغان و سهم بسیار اندک ناوگان هوايي در جابجایی مسافر و بار می توان گفت بیش از 99 درصد سفر در دشت مغان از طریق جاده صورت می‌گیرد ،آن هم در جاده‌هایی که امروزه بسیار حادثه خیز هستند. گذشته از غیر استاندارد بودن جاده ها افزایش خودرو در دشت مغان مطلقاً با بهبود و گسترش جاده ها تناسب ندارد. آمارها نشان می دهد بیش از 70 درصد تصادفات در کیلو متر 30 شهر ها اتفاق می‌افتد که می‌توان با جدا سازی باندهای رفت و برگشت تا حدود زیادی از بروز تصادفات جلو گیری کرد.

اما مرگ و میر در جاده های مغان تنها به شلوغی جاده ها مربوط نیست. نبود آزاد راهها و بزرگراهها، خرابی راهها و فرسودگی خودروها بخصوص خودرو مورد استفاده عشایر و روستاییان منطقه دشت مغان نظير تراكتور ،موتور سيكلت،كمباين و خودروهاي قديمي و از رده خارج و... از جمله عواملی است که به تصادف های بیشتر می انجامد .از طرفی حضور کامیونهای ترانزیتی و مسیر مواصلاتی که از این منطقه عبور و به مرزهای قفقاز و اروپا از طریق خاک جمهوری آذربایجان می انجامد یکی ديگر از مهمترین عوامل تصادفات در این منطقه است.  

جاده های این منطقه که در دهه 40 طراحی شده است هم اکنون جوابگوی این میزان رفت و آمد نیست.آمار بالای تلفات جاده ای،عمر کوتاه و نیاز مکرر به باز سازی و نوسازی راهها و وجود نقاط حادثه خیز زیاد از جمله مشخصات شبکه حمل و نقل جاده ای دشت مغان است.در كنار مشكلات جاده‌اي كمبود امكانات اورژانس به آمار كشته شدگان جاده‌اي مي‌افزايد.مناطقي در جاده‌هاي دشت مغان وجود دارند كه در صورت بروز تصادف سنگين فقط بايد شاهد سوختن خودروها و سرنشينان گرفتار آن در ميان آهن پاره‌ها بود.اين مناطق محروم از ابتدايي ترين امكانات لازم براي جاده‌هاي برون شهري است.بيشتر مجروحان تصادفات جاده‌اي توسط مردم عادي به بيمارستان منتقل مي‌شوند. براي ايمني جاده‌ها لازم است به اين مهم توجه جدي شود.با هر تصادفي كه جاده‌هاي مغان رخ مي‌دهد سبزي حيات آدهي در سياهي سنگين آسفالت جاده‌هاي نگين سبز ايران خيلي ساده رنگ مي‌بازند. 

جاده‌ها آمده‌اند تا آدمها را پيوند دهند اما گويا شرايط هميشه اينگونه نيست و«فصل»آدميان جايگزين «وصل» آنان شده است. حال چه بايد كرد ؟در هر حال مسئولان مي‌دانند كه اين موارد مشكلاتي است كه با جان عده زيادي از هموطنان سر و كار دارد و بايد تلاشهاي خود را در زمينه بهبود اين وضعيت نابسامان دو چندان كنند.با عنايت به اينكه اراضي دشت مغان بخصوص اراضي اطراف جاده‌هاي دشت مغان‌صاف و به لحاظ حريم قانوني، مشكلات پرداخت قيمت زمين مانند جاده هاي شمال ايران ندارند كار را براي احداث باندي ديگر در جوار جاده فعلي آسانتر مي‌سازد. از طرفي توسعه حمل و نقل ريلي بجاي جاده ،مهمترين و موثرترين راه براي افزايش ايمني جاده‌ها ،افزايش عمر جاده‌ها و روسازي راهها،صرفه جويي در مصرف سوخت ،رسيدن به اهداف برنامه هاي توسعه و چشم انداز 20 ساله و از همه مهمتر كاهش كشته‌ها ،مجروحان و خسارات ناشي از سوانح رانندگي در جاده‌هاي دشت مغان است. همچنين فروپاشي اتحاد جماهير شوروي موقعيت مناسبي را براي افزايش همكاريهاي جنوب – جنوب فراهم آورده است .جمهوريهاي قفقاز بخصوص ارمنستان كه محاط در خشكي مي باشد، به اهميت راههاي ترانزيتي پي برده اند و به اين ترتيب فرصت مناسبي براي افزايش ارتباطات منطقه اي ايجاد شده است كه بايد از آن نهايت بهره را به سود منافع منطقه و كشور برد و در اين ميان ايران بايد بكوشد با همكاري همه جانبه منطقه اي در جستجوي يك سيستم حمل و نقل پيشرفته و مناسب تر در منطقه و يك رژيم حقوقي كارا و قابل اجرا براي تحقق اهداف خود در مسير توسعه اقتصادي برآيد.

در صورت اجرا و تكميل پروژه جاده اردبيل- مغان مرز بيله سوار،تازه‌كندمرزي ‌و اصلاندوز مهمترين نقطه براي اتصال‌ به جمهوري آذربايجان و از طريق اين كشور به كشورهاي مشترك المنافع و در نهايت اروپا خواهد بود. براي نيل به اين اهداف ايجاد وحدت رويه در بين نمايندگان مجلس استان اردبيل براي پيگيري و حل مشكل اعتبار ساخت و دو بانده نمودن جاده اردبيل- مغان در مجلس شوراي اسلامي با توجه به تصويب آن ، فعال نمودن لابي نمايندگان استانهاي اردبيل و آذربايجان شرقي و غربي و تلاش بي‌پايان مسئولين براي عملي‌ ساختن طرح آزاد راه مغان- اردبيل، افزايش كنترل فيزيكي جاده‌ها،ساماندهي و ترميم علائم راهنمايي و رانندگي ،تقويت اورژانس جاده‌اي و ايجاد تلفن امداد جاده اي با هدف كمك‌رساني به مسافرين و مصدومان خواسته‌هايي است كه مردم دشت مغان بحق از مسئولين منطقه و استاني دارند. اميد است ديگر شاهد مرگ هيچ هموطني چه دشت مغاني و چه غير دشت مغاني در جاده‌ها و بخصوص در جاده‌هاي سرد و ميان سبزه‌زارهاي زيباي دشت مغان نباشيم. به اميد آن روز

بقلم: احد قاسمی كارشناس ارشد جغرافياي سياسي